Ef Baudelaire hefši veriš ķ Stušmönnum ...

IOOVVormįnušir sķšastlišnir voru óvenjufrjóir ķ ķslenskri bókaśtgįfu. Žį komu m.a. śt nóvellan Möršur eftir Bjarna Haršarson, skįldsagan Gosbrunnurinn eftir Gušmund Brynjólfsson og įgętar ljóšabękur į borš viš Įstrķši (eša Įstrķšur) eftir Bjarka Bjarnason, sem byggir į dagbókum Gķsla Brynjślfssonar frį fyrstu Hafnarįrum hans, og Žżdd ljóš og smįsögur eftir Tryggva V. Lķndal, sem hefur m.a. aš geyma fjölmargar ljóšažżšingar śr verkum forn-grķskra skįlda. Sem og annar įrgangur af ritröšinni 1005, sem fjallaš mun um hér aš nešan. Žótt lķtiš hafi veriš fjallaš um žessi verk af bókaskrķbentum get ég fullyrt aš um aušugan garš er aš gresja.

Śtgįfa ritrašarinnar 1005 eša IOOV er mešal metnašarfyllstu śtgįfuverkefna ķslenskra bókmennta į sķšustu misserum. Žar leggja żmsir hönd į plóg og eftir žvķ sem mér hefur skilist er ętlunin aš gefa śt ķ žrjś įr, alltaf žann 10. maķ, en ķ hvert skipti skulu birtir įšur óśtgefnir textar į ķslensku. Ķ fyrra voru heftin žrjś og annar įrgangurinn er aukinn aš vöxtum meš fjórum heftum/ritverkum. Fjölbreytnin hefur veriš mikil ķ žessum sjö verkum: Frumsamin ķslensk skįldsaga, žżdd erlend skįldsaga, smįsagnasafn, ljóšabók, prósaljóšabók, fręšigrein og žematķskt textasafn margra höfunda.

Žaš er yfirlżstur tilgangur śtgįfu 1005 aš feta ekki trošnar götur, enda „lögš fęš į hugmyndafręšilegan einhug samtķmans." Fyrir vikiš er yfirbragš žessara verka stundum tilraunakenndara en gengur og gerist, en metnašur, fjölbreytni og sköpunargleši leyna sér ekki. Ķ nżjasta pakkanum eru verkin fjögur Hjaršljóš śr Vesturbęnum eftir Svein Yngva Egilsson, smįsagnasafniš Rśssneski žįtturinn eftir Braga Ólafsson, skįldsagan Uppfinning Morels eftir Adolfo Bioy Casares ķ žżšingu Hermanns Stefįnssonar og loks textasafniš Styttri feršir eftir żmsa höfunda.

Af heftunum fjórum žótti mér mestur fengur ķ – og hér ber aš undirstrika aš um huglęgt og persónulegt mat er aš ręša – safni 50 prósaljóša eftir Svein Yngva Egilsson, sem heitir žvķ skondna nafni Hjaršljóš śr Vesturbęnum. Žessir prósar eru fremur stuttir, frį tveimur lķnum upp ķ rśmlega eina blašsķšu, og rašaš upp žannig aš titill ljóšs byrjar į tilteknum bókstaf og sķšan fariš nęr bókstaflega stafrófsröšina frį A til Ö. Fremur sjaldséš er aš tiltekinn stafur komi fyrir fremst ķ titli oftar en einu sinni, žótt fįeinar undantekningar žekkist žar į. Žetta bendir til aš röšin rįšist sķšur af žvķ hvenęr prósarnir voru samdir eša af žematķskum forsendum, nema titlarnir hafi veriš įkvešnir sķšastir, eftir aš ljóšin voru tilbśin. Ekki er um eiginlegar örsögur aš ręša, žvķ aš sjaldnast er rakin atburšarįs eša lżst samskiptum persóna. Oft er um stakar minningar aš ręša, m.a. frį bernsku, oft meš įherslu į hiš óvęnta, en einnig er višfangsefniš draumar, leiklist, einstök hversdagsleg atvik eša undarleg fyrirbęri. Sumir textarnir hafa jafnvel yfir sér yfirbragš ljóšręnnar nįttśrufręši, til dęmis žegar fjallaš er um skóga, flugfiska, ķslenska höggorma og jašrökuna.

Heildaryfirbragš prósa Sveins Yngva er jįkvętt og hugljśft, lķfsglatt og oftast upplķfgandi, en einstaka sinnum angurvęrt. Ef til vill er žaš undarleg samlķking, en lķklega hefši Baudelaire ort svona, ef hann hefši veriš ķ Stušmönnum. Frį Baudelaire, frumkvöšli prósaljóšsins, er jś textastrśktśr Sveins Yngva kominn, en leikgleši oršanna gęti veriš fengin frį glešipoppsveit allra landsmanna. Oft er fallega, frumlega eša fersklega komist aš orši, eins og: „Leišin aš Heklu liggur ķ gegnum hjartaš." Oršaleiki er aš finna nįnast ķ hverjum texta; į mannamótum og ķ veislum „hella menn śr skįlum ręšunnar" (sbr. skįlaręšur). Stundum eru oršaleikirnir byggšir į hljóšlķkingum eša hugrenningatengslum orša; jašrakan „lifir į jašrinum" og „fer į haršakani". Meira af skemmtilegri tvķręšni: Landakotskirkjan er „kirkjuskip" sem „liggur viš festar" į Landakotstśni og ķ skugga žess „steinnökkva" lék ljóšmęlandi fótbolta ķ ęsku meš vinum sķnum į sumrin (Rómarfariš). Allnokkrum sinni bregšur fyrir slįandi einfaldri speki: „Aš lesa bók er bara ašferš til aš hafa eitthvaš į milli andlitsins og heimsins" (Lestur bóka) og svo er haldiš įfram meš aš nefna aš dagblöš, tölvur, regnhlķfar og skildir fornmanna hafi žjónaš sama tilgangi. Stundum eru yrkisefni Sveins Yngva óendanlega hversdagslega lķtilmótleg og nįnast mķnimalķsk, eins og aš kaupa sér ķs ķ śtlendu fjallažorpi žar sem einnig fįst hannyršavörur og falleg peysa, en ķ öšrum er tekist į viš klassķsk višfangsefni allra tķma, į borš viš daušann (śr ljóšinu Boršsišir), en jafnvel žį er hann ósköp heimilislegur:

„Daušinn kemur eins og fremur viškunnanleg bošflenna ķ eftirmišdagskaffi, sem enginn var svo sem sérstaklega bošinn ķ, og sest ķ besta stólinn. Hann tekur hęglętislega ķ horniš į boršdśknum og žreifar į efninu meš žumli og vķsifingri. (Žetta er sęnskur hördśkur, žó aš žaš skipti kannski ekki mįli ķ žessu samhengi.) Hrašar en auga į festi rykkir hann dśknum af boršinu undan öllu žvķ sem žar er. Glamrandi bollar og titrandi kökur vita ekki fyrr til en žau standa į berri boršplötunni en hafa žó ekki hreyfst śr staš. / Žaš er aušvitaš engin įstęša til aš blįsa kaffibošiš af en einhvern veginn er stemningin oršin hrįrri. Fįiš ykkur endilega meira, segir gestgjafinn, ekki vantar veitingarnar./ Žessi ķ besta stólnum situr meš kušlašan dśkinn ķ fanginu eins og sį sem veit upp į sig skömmina en viršist ekki hafa neina lyst. / Mašur getur alltaf į sig blómum bętt, segi ég furšu hressilega og teygi mig ķ sķšustu sneišina."

Titill ljóšakversins er ef til vill villandi, žvķ aš eingöngu žrisvar ķ heftinu man ég eftir beinum vķsunum ķ hjaršmanna- eša sveitasęluskįldskap (Hjaršljóšaraunir ķ Reykjavķk, Sveitasęluljóš og Öskjuhlķš). En nįttśran er sķnįlęg ķ sķnum margbreytilegu myndum, t.d. ķ ljóšunum Viši vaxiš og Skógarlķf; hiš sķšarnefnda er lengst allra ljóšanna, nęr yfir rśma blašsķšu og hefur aš geyma brįšskemmtilega lżsingu og dulķtiš ljśfsįra žroskasögu, um įhyggjuleysi strįka ķ göršum og trjįm ķ Vesturbęnum, uns skógardķsirnar breyta žeim ķ satżra og žeir sem hafa klaufir geta ekki klifraš ķ trjįm. Ķ öšru ljóši er einnig mjög bein vķsun ķ grķska gošafręši, en žaš er hiš brįšskemmtilega Ķkarus:

„Mašur sem dżfir sér fram af efstu brśn į hįhżsi nżtur óvenjulegs śtsżnis į leiš sinni nišur. Ef hann hefur stungiš sér į réttan hįtt ķ uppstreymiš sem gjarnan er viš ķslenskar blokkir helst hann į hvolfi alla leiš og klżfur loftiš meš lįgum en aušžekktum hvin. Margt ber žį fyrir augu sem įšur var huliš. Hęš af hęš opnast honum og allt į haus, ķbśar jafnt sem innbś, heimilisdżr og hśsbśnašur."

Ķ seinni helmingi ljóšsins skiptir rękilega um sjónarhorn:

„Köttur śti ķ glugga er sį eini sem veršur vitni aš žvķ undri er mašur fellur af himnum ofan og fylgir honum eftir meš gulum glyrnum sķnum allt į leišarenda. Svo grķpur eitthvaš annaš athygli dżrsins og žaš fer aš eltast viš fiskiflugu ķ gluggakistunni. Hśn hefur veriš aš reyna aš komast gegnum gleriš ķ allan dag. Handan žess er frelsiš og kannski getur kötturinn hjįlpaš henni yfir um. Sólargeislarnir smjśga ķ gegn eins og ekkert sé og hitinn ķ stofunni er aš verša óbęrilegur."

Prósabók Sveins Yngva er prżšisvel heppnuš og ég finn henni fįtt til forįttu. Einna helst er aš hann ofnoti nokkuš bókmenntahugtakiš „nykrašur". Žaš er mjög viš hęfi aš bókinni lżkur meš ljóši, žar sem hinn aldurhnigni Steingrķmur Thorsteinsson er į heimgöngu ofan frį Öskjuhlķš aš hśsi sķnu nišur viš Austurvöll og nemur af og til stašar aš huga aš smįblómi ķ vegkantinum. „Furšu léttur į fęti, gamli mašurinn, og kķmir ķ sķfellu ofan ķ algrįtt skeggiš." Einhvern veginn fanga žessi feršalok anda ljóšabókarinnar allrar.

–---

Nęst ber aš nefna smįsagnasafn Braga Ólafssonar, samheita einni sögu: Rśssneski žįtturinn. Žar getur aš lķta 9 mislangar smįsögur, sem aš sönnu mį kalla bragķskar: Atvik śr hversdagslķfinu, stundum örlķtiš frįbrugšin žvķ allra hversdagslegasta, eru blįsin upp ķ fįrįnlegar vķddir til aš gera žau frįsagnarverš, oft meš kķmnum eša launfyndnum undirtóni; einnig oft meš dulķtilli ógn. Getur ókunnur mašur, sem bankar upp į klukkan fimm einn nóvembereftirmišdag til aš safna dósum, mögulega įtt sér mišur góšan įsetning? Er óhętt fyrir móšur aš keyra žvert yfir bęinn meš son sinn sjö įra til aš lįta hann leika viš bekkjarfélaga sinn ķ öšru hverfi? Er ekki hyggilegast aš koma ķ veg fyrir aš strengjakvartett geti lįtiš framleiša geisladiska sķna ķ śtlöndum ķ desember svo aš žeir komist nś örugglega ekki į jólamarkaš? Gęti veriš hįskalegt fyrir öryrkja aš lįta leigusala sinn, sem heitir Grķmur Tomsen, vita aš bókaśtgefandi hefur į kaffihśsi žröngvaš öryrkjanum til aš kaupa tvęr bękur, mögulega til jólagjafa? Gęti mašur įtt von į žvķ aš vera skotinn meš haglabyssu žegar mašur fer til dyra ķ mišju sķmtali viš bróšur sinn? Bragi dregur upp žęr ašstęšur, sem leitt geta af sér ofangreindar spurningar, af ótrślegri smįsmygli og minnir helst į nišurlenskan mįlara frį 15. öld sem mįlar hvert atriši svo nįkvęmlega sem mį verša, uns verkiš samanstendur af yfiržyrmandi fjölda smįatriša og heildarmyndin fer aš tżnast. Og oftast svarar höfundurinn ekki eigin spurningum; žetta eru óśtskżršir hįlf-sśrrealķskir brandarar – eša ekki. Fyrir vikiš hentar smįsagnarformiš vel frįsagnastķl Braga. Tvęr sagnanna gerast ķ śtlöndum og eru skemmtilega ólķkar; önnur greinir frį tragķkómķskri og jafnvel voveiflegri uppįkomu į sušręnu sólarhóteli ķ landi sem gęti veriš Spįnn (Kanarķeyjar?), en ķ sjįlfu sér er engin vķsbending um hvert landiš er nema tvö orš śr mįli žarlendra: Un accidente. Hin er sjįlf titilsagan, sem gerist ķ Tampere ķ Finnlandi, žar sem stöšum og stašarheitum er lżst af grķšarlegri nįkvęmni, žveröfugt viš fyrri utanlandssöguna. Óvenju margar sagnanna gerast sķšla hausts eša rétt fyrir jólaleytiš, aš žvķ marki sem slķku er lżst. Sįralķtil skörun er į milli sagnanna; žó lęšist “Lalli föšurbróšir mömmu” inn ķ tvęr žeirra, Bernskuminningar mķnar og Minning hęttir aš vera minning. Oft er heilu söguhlutunum haldiš uppi af samtölum einum, sem žį eru jafnan ķ senn, sannfęrandi og hversdagsleg. Ein sagan, Efnivišur fyrir ljóšskįld, sker sig śr ķ tvennum skilningi, aš lengd eša öllu heldur stuttleika, žvķ aš hśn er tępra tveggja sķšna löng, og einnig aš efnistökum, vegna žess aš hśn felur frekar ķ sér lżsingu į ašstęšum heldur en frįsögn af atvikum; žar er lżst kjallararżmi ķ hśsi sögumanns, sem lokaš er į alla vegu, innan frį og utan. Ef til vill er žaš ķ einhverjum skilningi tįknręnt fyrir žessar sögur sjįlfar.

–---

Žį komum viš aš žrišja verkinu. Ég hafši heyrt į skotspónum aš žessi įrgangur af 1005 innihéldi fręga skįldsögu frį įrinu 1940 eftir argentķska rithöfundinn Adolfo Bioy Casares og var žaš mér sérstakt tilhlökkunarefni, ekki sķst vegna žess aš hann var góšvinur Borgesar sem hafši lįtiš žau orš falla um į sķnum tķma aš sagan vęri „fullkomin", Octavio Paz hafši tekiš undir žau orš og ég hafši aldrei lesiš stafkrók eftir Bioy Casares. Sagan heitir Uppfinning Morels og greinir frį flóttamanni sem hefur sloppiš undan óskilgreindum yfirvöldum til eyšieyjar, sennilega ķ Sušurhöfum, og hefst žar viš į fenjasvęšum, ķ stöšugum ótta viš aš verša gripinn og lįtinn gjalda fyrir óśtskżrša glępi sķna meš lķfstķšarfangelsi, en į hęš nokkurri į eyjunni eru nokkrar byggingar og žar birtast einn góšan vešurdag feršamenn, sem tala frönsku. En žegar hinn nafnlausi flóttamašur reynir aš nįlgast žį varlega, sżna žeir enga svörun, og žrįtt fyrir žaš veršur hann yfir sig įstfanginn af ungri konu śr röšum gestanna …

Uppfinning Morels er eins konar vķsindaskįldsaga meš stórundarlegu įstarsöguķvafi og margvķslegum vķsunum ķ żmsar įttir, sem ég ętla ekki aš rekja hér. Undarlegir atburšir reynast eiga sér skżringar, sem sumpart eru į mörkum hins röklega og skynsamlega. Ég verš aš jįta aš ég įtti von į aš sagan hrifi mig meira; hśn er aš żmsu leyti barn sķns tķma, hefur eflaust veriš svakalega framśrstefnuleg įriš 1940, en žaš virkar mįske dįlķtiš kjįnalegt nś į dögum. Alltént er frįsögnin fjarri žvķ aš lśta lögmįlum hversdagslķfsins; tvęr sólir og tveir mįnar eru į lofti; fólk endurtekur ķ sķfellu sömu samręšurnar og sömu hreyfingarnar; žetta er eins og aš vera staddur ķ sśrrealķsku myndverki eftir Max Ernst eša de Chirico. Ekki er aš sakast viš prżšisgóša žżšingu Hermanns Stefįnssonar, sem lķšur lipurlega eins og falleg į, heldur frekar aš verkiš eldist ekki vel. Žaš er alltént ekki minn tebolli, eins og enskurinnn segir. Ódįmurinn ég hef sżnilega ekki sömu žekkingu į „fullkomnun" eins og Borges sjįlfur. Eigi aš sķšur tel ég mikilvęgt aš Ķslendingar eigi sem mest af heimsbókmenntum ķ žżšingum į eigin tungumįli, svo aš verk reynist ašgengileg sem flestum, og į žeim forsendum er žżšingin į Uppfinningu Morels žjóšžrifaverk.

–---

Fjórša og sķšasta verkiš ķ 1005 žetta įriš er samansafn ljóša, prósa og frįsagna undir yfirskriftinni Styttri feršir, en žar er safnaš saman mislöngum textum, sem eiga žaš eitt sameiginlegt aš lżsa feršalögum af einhverjum toga, stuttum sem löngum, andlegum sem efnisbundnum. Höfundar textanna eru żmsir, innlendir sem erlendir, og er žeim (og žżšendum) safnaš saman ķ lista ķ stafrófsröš ķ upphafi heftisins, en farin sś óvenjulega leiš aš nefna ekki hver į hvaša texta. Gefiš er ķ skyn fremst ķ heftinu af „fararstjórunum" Hermanni Stefįnssyni og Sigurbjörgu Žrastardóttur aš śr megi verša eins konar samkvęmisleikur eša gestažraut, žar sem menn geti stytt sér stundir viš aš para texta og höfund, en einnig lįtiš ķ žaš skķna aš upplżst verši sķšar. Žótt ég telji mig geta fešraš og męšraš żmsa textana ętla ég ekki aš gera tilraun til žess į prenti.

Styttri feršir žykir mér einna sķsti hluti žessa įrgangs af 1005 og er ekki einhlķtt aš śtskżra hvers vegna, žvķ aš fjölmargar sögurnar/textarnir eru prżšilegar/-ir. En žaš er mįske aš į žessum tķmapunkti verši fjölbreytnin aš sundurleysi; gęšin eru afar misjöfn, sumar frįsagnir langar og ašrar stuttar, sumar erlendar og ašrar innlendar; sumar leggja įherslu į innri veruleika og ašrar į hinn ytri. Fariš er śt um vķšan völl, til Svķžjóšar, Japan, New York, Vķnar og fleiri staša ķ śtlöndum (žar sem t.d. jįrnbrautir ganga eša leyfilegt er aš aka į hrašbrautum į 140 km hraša), sem og żmissa staša hér innanlands.

Draga ber žó fram žaš sem vel er gert – og aftur skal undirstrikaš aš um persónulegt mat er aš ręša, žvķ aš ašrar sögur gętu falliš öšrum lesendum ķ geš. Hérna er t.d. aš finna nokkrar fullgildar smįsögur, ž.į. m. eina sem hefur almennilegt pönsjlęn: Nokkrir dagar ķ New York. Önnur brįšskemmtileg saga fjallar um endurminningar strįks sem ętlaši ungur aš flżja vist śr sveit, eignašist annan valkost og sér ferliš allt nś meš augum fulloršins manns sem kunnįttu hefur ķ bókmenntakenningum og heimspeki (Mešan į flóttatilrauninni stendur). Feikna snjall žótti mér örtextinn ķ Seibu-Ikebukuro lķnunni: „Ég er eins og fólk er flest į ferš ķ nešanjaršarlest; dropi ķ hafi, kem upp śr kafi, kannski (žaš er óstašfest)." Hér žarf ekki aš lesa lengi til aš įtta sig į aš um er aš ręša hefšbundiš ljóš meš rķmi og ljóšstöfum, sem kemur merkingu fyllilega til skila; hrynjandinni er aš vķsu įbótavant, en žaš eykur bara į skringilegheitin.

Annar afar skondinn texti er Til hughreystingar fyrir žį sem finna sig ekki ķ samtķma sķnum: „Ķ framtķšinni žegar tķmaferšalög verš a möguleg: Fólk fer ennžį į barinn en skreppur svo aftur ķ tķmann til aš fį sér rettu. Flestir munu hafa atvinnu og bśsetu ķ sinni nśtķš en feršast ķ tķma ķ frķtķma sķnum. Ķ framtķšinnni mun žaš koma fyrir – sum kvöld – aš žar veršur enginn." Žessi texti er eiginlega enn fyndnari, žar sem hann kemur beint į eftir öšrum, sem reynir aš vera fyndinn en en samt heldur tilgeršarlegur, meš ofurnįkvęmum leišbeiningum sķnum um hvernig skuli ganga upp stiga.

Žegar į heildina er litiš finnst mér žessi annar įrgangur mįske ögn kraftminni en sį fyrsti, žar sem gęšunum er meira misskipt. Eigi aš sķšur er verkiš allt margfalt skemmtilegra, frjórra og lķflegra en flest žaš sem annars kemur śt hérlendis. Žessi annar hluti af 1005 er hįtt yfir mešallagi og hįtt yfir mešalmennsku hafinn.

--- 

P.S. Ég bišst velviršingar ef tvenns konar leturgeršir birtast ķ pistlinum. Tęknin hefur tekiš völdin af mér og ég hef ekki nįš aš rįša nišurlögum hennar.


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 Smįmynd: Helgi Ingólfsson

Ég bišst velviršingar; alltaf er leišinlegt aš žurfa aš leišrétta strax. En ljóšabókin Įstrķšur eftir Bjarka Bjarnason fjallar vitaskuld um dagbękur Gķsla Brynjślfssonar, en ekki Gķsla Konrįšssonar (föšur Konrįšs Fjölnismanns).

Svo bišst ég einnig velviršingar į žvķ aš žetta Moggabloggs-forrit skuli ekki rįša viš seinni hluta/ lokun į ķslenskum gęsalöppum og umbreyta žeim ķ tįknažvęlu. Allt virtist žaš ešlilegt mešan ég skrifaši uppkastiš, įšur en ég vistaši. 

Helgi Ingólfsson, 31.7.2014 kl. 17:45

2 Smįmynd: Helgi Ingólfsson

Og svona, aš gefnu tilefni, vinsamleg įbending, kęru 1005-lišar: Óskandi vęri aš žiš dręgjuš greišslukröfu ykkar, sem veriš hefur ķ heimabanka mķnum ķ tvo mįnuši eša svo, til baka žašan. Ég stašgreiddi bįša įrganga og finnst leišinlegt aš vera įminntur um aš skulda eitthvaš (sem ég geri ekki), eins og ómerkilegur vanskilamašur, ķ hvert sinn sem ég opna heimabankann. Vinsamlega fjarlęgiš. 

Helgi Ingólfsson, 11.8.2014 kl. 12:23

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband