Lofsöngur til hinna misskildu og misheppnušu

Banvard's FollyĶ kringum 1850 var Bandarķkjamašur aš nafni John Banvard talinn merkasti listamašur heims. Į sama tķma var Englendingurinn Martin F. Tupper eitt fręgasta ljóšskįld veraldar. Ķ dag eru žessir menn – og fleiri sem öšlušust ofurfręgš ķ samtķma sķnum – öllum gleymdir. Hvernig stendur į žvķ?


Fyrir fįeinum vikum gaukaši Eirķkur tengdasonur minn aš mér bók og sagši: “Žś hefšir eflaust gaman af aš lesa žetta.” Mikiš rétt. Bókin heitir Banvard“s Folly og höfundurinn bandarķskur Vesturstrandarmašur, Paul Collins aš nafni. Banvard“s Folly byggir į žeirri skemmtilegu hugmynd aš fjalla um 13 einstaklinga (allir nema einn eru karlmenn), sem uršu stórfręgir ķ sķnum samtķma fyrir żmsar sakir, en eru nś flestum gleymdir. Žetta eru menn af žeim toga sem gętu dśkkaš upp į lemśrnum.is eša ķ skringilegri sagnfręšipistlum Illuga Jökulssonar. Sumir žeirra hefšu getaš breytt gangi sögunnar – en sagan gleymdi žeim. Nokkrir žeirra komust til ęšsu mannviršinga, a.m.k. um stundarsakir, sumir vegna eigin veršleika, ašrir sem furšufuglar eša svikahrappar. Aš minnsta kosti tveir žeirra sżndu listir sķnar frammi fyrir Viktorķu drottningu (einn raunar mešan hśn var enn prinsessa), sumir voru vildarvinir fręgs fólks eins og Nathaniels Hawthorne eša Ralph Waldo Emerson. John Banvard sį, sem bókin heitir eftir, mįlaši stęrsta mįlverk ķ heimi, um 5 kķlómetra aš lengd, og sżndi žaš strandlengju Mississippi-fljóts. Hann var upphafsmašur svokallašra panorama-sżninga rétt um 1850 og aušgašist grķšarlega į žvķ, svo mikiš aš hann reisti sér ķ New Jersey smękkaša mynd af Windsor-kastala sem ķbśšarhśs. Charles Dickens sagši hann mesta listamann sķns samtķma. Sķšan glataši Banvard auši sķnum og fręgš, m.a. vegna samkeppni viš žann fręga P.T. Barnum.

Margir ķ bók Collins eru ókunnuglegir meš öllu. Hver kannast ķ dag viš svikahrappinn George Psalmanazar, sem ķ upphafi 18. aldar žóttist vera Formósu-bśi į Englandi og skrifaši fręširit um sögu og menningu žeirrar eyjar įn žess aš hafa nokkurn tķma komiš žangaš, fyrir utan žaš aš finna upp eigiš tungumįl og eigiš ritmįl eyjaskeggja, og komast alla leiš meš pretti sķna inn ķ Oxford? Ašra hefur mašur heyrt lķtillega minnst į. Žegar lįrvišarskįld Breta, William Wordsworth, lést įriš 1850 kom til greina aš veita eftirlętisskįldi Viktorķu drottningar, Martin Farquahar Tupper, žann titil, en hann fell svo ķ skaut Alfred Lord Tennyson. Ķ dag lęra öll ensk skólabörn um Wordsworth og Tennyson, en ljóš eftir Tupper hafa ekki veriš endurśtgefin ķ meira en öld; ķ slķka žyrnirósargleymsku hefur hann falliš. Um stund, ķ kringum 1870, seldust eiginhandarįritanir Tuppers ķ Bandarķkjunum į $3.50 og į sama tķma fór eiginhandarįritun Charles Dickens, sem löngu var oršin fręgur, į $0.50. Delia Bacon hét bandarķsk kona į 19. öld, bekkjarsystir og vinkona Harriet Beecher Stowe, leiftursnjöll sem kennslukona og fręšimašur – hśn var lķklega fyrst til aš halda žvķ fram aš Francis Bacon (og reyndar fleiri) hefšu samiš leikrit Shakespeares og gekk af göflunum viš aš reyna aš sanna žaš. W.H. Ireland var prentarasonur undir lok 18. aldar; fašir hans žrįši ekkert heitar en aš eignast skjal meš rithönd Shakespeares og sonurinn ungi vildi gera föšur sķnum til gešs svo aš einn góšan vešurdag fóru aš birtast skjöl meš rithönd Shakespeares. Fölsuš, vitaskuld, en lengi vel įttaši enginn sig į žvķ aš sonurinn, sem var undir tvķtugu og žótti hįlfgeršur auli, stęši į bak viš žetta. Hann skrifaši m.a.s. tvö “įšur óžekkt” leikrit eftir Shakespeare og var annaš žeirra sett į fjalirnar – žó bara einu sinni. Svo komst upp um strįkinn Tuma. En jafnvel eftir žaš uršu falsanir Irelands eftirsóttar og hann hélt įfram aš falsa – sķnar eigin falsanir! Hann var spuršur hvort hann ętti ekki eitthvaš eftir af žessum alręmdu plöggum, “Aš sjįlfsögšu” svaraši hann, fór heim, skrifaši žaš upp į nżtt og seldi fyrir drjśgan skilding. Žrišji Shakespeare-sérfręšingurinn ķ heftinu var Robert Coates, vellaušugur plantekrueigandi frį Antigua ķ Karabķska hafinu, sem fluttist til Englands um 1810 og tók aš stķga į sviš. Hann var svo dökkur af hitabeltissól aš margir töldu hann blökkumann og svo aušugur aš skyrtuhnappar hans voru demantalagšir. Hann hafši ungur starfaš meš įhugaleikhśsum į Antigua, lęrt Shakespeare utanbókar og dreymdi um fręgš į svišinu. Tók hann nś aš setja upp Shakespeare-sżningar į eigin kostnaš į Englandi og varš sérstaklega fręgur fyrir aš leika Rómeó; įhorfendur geršu óspart gys aš honum, en hann tók vart eftir žvķ og oft reis hann upp “frį daušum” į svišinu til aš endurleika daušastrķš Rómeós aš įeggjan lżšsins. Varš hann vķšfręgur fyrir žetta um sķna daga – en eingöngu um skamma stund. Hvernig var nś aftur lokatilvitnunin ķ Macbeth, um aš lķfiš sé eins og vesęll leikari sem “struts and frets his hour upon the stage and then is heard no more”? Žaš įtti viš Robert Coates.

Bókmenntafólkiš ķ bók Collins er skrautlegt, en vķsindamennirnir žó enn skringilegri. Augustus Pleasonton hét Bandarķkjamašur sem fékk einkaleyfi um 1870 į notkun į ljósi ķ gegnum blįtt gler, sem įtti hvoru tveggju aš hafa gręšandi įhrif į allar lķfverur og lįta žęr vaxa betur ķ öllum skilningi; žetta varš undirstaša blįglers-ęšisins sem stóš fram til um 1877. Žašan munu flestar hugmyndir um ljóslękningar runnar, m.a. hjį okkar eigin Nķelsi Finsen, sem nam viš Reykjavķkur Lęrša skóla og fékk Nóbelsveršlaun fyrir ljóslękningaafrek sķn įriš 1903. J.C. Symmes hét Bandarķkjamašur sem fékk žį flugu ķ höfušiš um 1820 aš jöršin vęri hol aš innan og hęgt vęri aš komast inn į Noršurpólnum; feršašist hann um, kynnti kenningar sķnar, safnaši fé fyrir slķkum leišangri og kom m.a. fyrir Bandarķkjažing, enda Bandarķkin žį ķ örri śtženslu. Leišangurinn var aldrei farinn, en kenningar Symmes höfšu įhrif į rithöfunda 19. aldar, til dęmis hinn unga Edgar Allan Poe sem skrifaši fyrstu skįldsögu sķna um svoddan leišangur, og sķšan einnig į Jules Verne, sem gerši hugmyndina ódaušlega ķ Leyndardómum Snęfellsjökuls. Thomas Dick hét skoskur fręšimašur, sjįlfmenntašur heimspekingur, stjörnufręšingur og kennari, sem hafši mikil įhrif į f.hl. 19. aldar meš kenningum sķnum um aš allir himinhnettir vęru byggšir lķfverum, aš meira eša minna leyti lķka mönnum. Kenningin byggši į svokallašri nįttśrugušfręši (Natural Theosophy), en samkvęmt henni skapaši guš nįttśruna alla, į jöršu sem himni, til aš hśn mętti vera byggš vitsmunaverum, en samkvęmt śtreikningum Dicks, sem reiknaši af óśtskżršum įstęšum meš žvķ aš žéttleiki byggšar vęri alls stašar ķ heiminum svipašur og į Englandi, voru ķbśar alheimsins 60,573,000,000,000,000,000,000,000 talsins – eša žar um bil. Žetta var mašur sem naut višurkenningar; H. Beecher Stowe og R.W. Emerson dįšu og heimsóttu ķ viršingarskyni. Sumir sem nefndir eru til sögunnar voru hreinręktašir vķsindamenn sem ętlušu aš breyta heiminum – og tókst žaš nęstum žvķ. J.F. Sudre hét Fransmašur sem bjó til stórmerkilegt tungumįl śt frį tónfręši į 19. öld; tungumįliš heitir solresol og er ennžį nokkrum kunnugt. Žaš er algilt ķ žeim skilningi aš žeir sem kunna aš spila sama nótnakerfi - žótt annar kunni bara ķslensku og hinn eingöngu swahili - geti rętt saman. Annar Frakki, Blondlot, var vķšfręgur vķsindamašur, oršašur viš Nóbelinn į fyrstu įrum hans snemma į 20. öld, en glutraši žvķ nišur, žegar hann hélt sig hafa fundiš nżja tegund geislunar – en eftir heilmikil skrif og fręšigreinar ķ vķsindaritum ķ tvö įr kom ķ ljós aš sś geislun var ekki til.

Gott er aš hafa sęmilega innsżn ķ sagnfręši, žegar rįšist er ķ lestur Banvard“s Folly, m.a. til aš skilja tķšaranda hvers tķma, en žó er žaš ekki naušsynlegt. Erfitt er aš nota žann męlikvarša hvort Banvard“s Folly sé góš eša slęm; framsetning žrettįn undarlegra kafla gefur ekki beint tilefni til aš meta hana į žeim forsendum. Samt mį nefna aš ķ fyrri köflum styšst Collins meira viš efni, sem įšur hefur veriš śtgefiš aš einhverju marki ķ bókum – og nżtur góšs af, einkum varšandi skipulag og framsetningu. Ķ sumum seinni köflum ber meira į eigin śrvinnslu höfundar į frumheimildum (t.d. Pleasonton og Dick) og žar er frįsögnin ķviš žunglamalegri, enda hafa ašrir höfundar ekki nįš aš straumlķnulaga efniš. En aš sama skapi vex viršingin fyrir Paul Collins; hann leggur ötullega į sig aš grafa upp rykfallnar heimildir um gleymda menn og bera į borš. Žetta er lofsöngur til hinna misskildu og misheppnušu.

Og žegar upp er stašiš er Banvard“s Folly fyrst og fremst žaš sem hśn er: Brįšskemmtileg aflestrar. Žetta er fróšleikur, sem varla nokkrum manni dytti ķ hug aš safna saman eša setja į prent – og žess vegna er hśn sérstök. Fyrir fįum įrum skrifaši ég stuttan ritdóm um bókina Napoleon“s Buttons, sem fjallaši um žau įhrif sem efnafręši hefši haft į gang sögunnar. Banvard“s Folly er ķ sama flokki; fįgęt bók sem snarlega getur dżpkaš skilning į ešli og gangi sögunnar.


« Sķšasta fęrsla | Nęsta fęrsla »

Athugasemdir

1 Smįmynd: Jón Valur Jensson

Martin Farquahar Tupper -- aldrei heyrt hans getiš!

Įhugaveršur pistill, en svo langur, aš ég verš aš geyma mér lengri lestur žar til sķšar.

Jón Valur Jensson, 17.8.2014 kl. 14:28

2 Smįmynd: Helgi Ingólfsson

Sęll Jón Valur.

Aldrei heyrt minnst į Tupper? Um žaš snżst mįliš einmitt: Menn sem voru afar fręgir um stund - og gleymdust sķšan nįnast gjörsamlega.

Tupper orti ljóš sem kölluš voru Proverbial Philosophy, ž.e. spakmęli eša speki ķ ljóšaformi, af žvķ tagi sem viš mundum ef til vill ķ dag kalla vasaspeki.

Tališ er aš selst hafi 1,5 milljón eintaka af ljóšum hans, en reyndar langmest ķ Amerķku ķ sjóręningjaśtgįfum, enda höfundarréttarlög žar mun veikari en į Englandi į sama tķma. Ķ sķšarnefnda landinu er tališ aš um 80 žśsund eintök ljóšabóka hans hafi selst.

Milli 1850 og 1860 auglżsti herrafataverslun ķ London fatalķnur sem samręmdust klęšaburši merkustu žįlifandi skįlda heims: Browning, Hawthorne, Tennyson, Longfellow ... og Tupper.

Tupper fór aš minnsta kosti 2 feršir til Bandarķkjanna žar sem borgarstjóri New York og fólk af hinni vellrķku Astor-ętt bįru hann į höndum sér. Viktorķa drottning hélt mikiš upp į ljóš hans, sem og allur almenningur af borgarastétt į Englandi framan af.

Eftir 1875 fór fręgšarsól hans hratt hnignandi og ljóšskįld tóku aš hęšast óspart aš vasaspekinni śr ljóšum hans. Nafn hans varš aš skammaryrši; gagnrżnendur fóru aš kalla vond ljóšskįld "a Tupper". Žeim mun hryggilegra er žetta, žar sem heimildum ber saman um aš M.F. Tupper hafi veriš einstakt góšmenni og mikill mannvinur - hann helgaši sig m.a. lķknarmįlum.

P.S. Ég hef séš millinafn hans skrifaš hvoru tveggja Farquhar og Farquahar og žori ekki aš dęma hvort er rétt.

Helgi Ingólfsson, 17.8.2014 kl. 17:18

3 Smįmynd: Jón Valur Jensson

Aušvitaš nįši ég žvķ af hverju žś varst aš fjalla um žennan Tupper.

Ég fletti honum nśna upp ķ žremur enskum anthológķu-ljóšasöfnum, en ekki var hann žar. Į žónokkur ķ višbót og ętla aš ath. žar lķka (seinna).

Žakka žér skrifin.

Jón Valur Jensson, 18.8.2014 kl. 02:39

4 Smįmynd: Helgi Ingólfsson

Ég held aš antólógķurnar žurfi aš vera žeim mun sérhęfšari til aš žar sé aš finna ljóš eftir Tupper. Žannig rįmar mig ķ sżnishorn eftir hann sé ķ mżflugumynd inni ķ The Penguin Book of Victorian Verse, sem kom śt um 1965 og ég į einhvers stašar ķ kassa, en ekki ķ The Penguin Book of English Poetry frį svipušum tķma.

Hann er samt ekki meš öllu gleymdur śr referens-bókum. Žannig fęr hann heilar 12 lķnur ķ minni Oxford Companion to English Literature, žar sem segir m.a. aš Tupper "became the favourite of millions who knew nothing about poetry"  og ķ The Penguin Companion to Literature fęr hann um 25 stuttar lķnur žar sem ljóšlist hans er m.a. sögš "full of complacency and jingoism ... presenting banal thoughts in a fatally loose, versified prose". Tupper fęr 13 lķnur ķ minni gömlu Encyclopędiu Britannicu (frį um 1965) og ekkert mjög skašvęna dóma, en minnst er į hans "extraordinary popularity".

Annars eru upplżsingar mķnar um Tupper nęr allar fengnar śr bók Collins, sem gefur allmörg įgęt dęmi af ljóšlist žessa meinta stórskįlds. Af žeim sżnishornum aš dęma sżnist mér hann hvorki mikiš verri né mikiš betri en żmsir mišlungshöfundar samtķma hans - svona śt frį žvķ litla viti sem mér er gefiš.

Žakkir sjįlfur fyrir innlit og athugasemdir.

Helgi Ingólfsson, 18.8.2014 kl. 09:22

Bęta viš athugasemd

Ekki er lengur hęgt aš skrifa athugasemdir viš fęrsluna, žar sem tķmamörk į athugasemdir eru lišin.

Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband